Tên khoa học Gardenin floridaea, thân mộc. Còn tên gọi khác là chi tử, huỳnh can. Mọc hoang ở rừng, được các nhà nghiên cứu thảo dược phát hiện (qua thú rừng ăn) đưa về trồng trong vườn thuốc. Là một vị thuốc quý chuyên trị các bệnh về gan, mật, đặc biệt các chứng đau mắt.

Vào cuối tháng 4-5 âm lịch, cây đơm hoa và kết trái sau 5 ngày. Nhân trái dành dành có nhiều chất glucocid, màu hơi vàng, chứa chất gardenin pha tinh dầu và sắc tố huỳnh tương (vàng cam – crocetin), hương thơm, thường được sử dụng làm màu thực phẩm cho kẹo, bánh, nước chấm.

Thân, lá, trái dành dành đều là vị thuốc đa dụng, chữa được các bệnh dưới đây:

- Đau mắt thời khí, ngồi lâu trước màn hình vi tính, thị lực sút giảm, có lúc chảy nước mắt: Chỉ cần hái một nắm 15 lá dành dành, rửa sạch, giã nhuyễn, nêm ¼ muỗng muối, trộn đều, đắp lên mắt (nhất là đau mắt đỏ). Sau 10 phút sẽ hết đau nhức, mắt bình thường lại. Nếu bị chấn thương tụ máu bầm, trầy xước, đắp 10 lá giã nát nơi vết thương, 3 ngày sẽ tan máu, mau lành da.

- Người suy, viêm gan, sốt vàng da (không phải bệnh siêu vi A, B, C), sốt do vi trùng hay xuất huyết hậu môn, chảy máu cam, tai ù, mắt hoa: Mua 20gr trái dành dành khô (ở hiệu đông y), 15 quả hồng khô (mứt hồng), 15gr mật ong. Tất cả cho vào 150ml nước, đun sôi nhỏ lửa khoảng 10 phút. Để nguội, ăn 4 lần/ngày, liên tục 10 ngày.

- Bị thương do ngã xe, bị hành hung, vết thương (không quá nguy cấp), dài từ 3-5cm: Dùng 10 nắm dành dành (50gr thân, lá), 20gr lá mít già màu lục (chưa ngả vàng) rửa sạch, tất cả giã nhuyễn cho vào 1/3 muỗng muối, trộn đều đắp lên chỗ bị thương, sẽ cầm máu, mau kéo da non.

Đông y sĩ Kiều Bá Long